logo

مجموعه‌ی ۸ جلدی دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان؛ نوشته‌ی دکتر حسین تجدد

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلـــــد سوم

قیمت: ۱۲۰۰۰ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلـــــد دوم

قیمت: ۱۲۰۰۰ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلـــــد اول، بخـــــش دوم

قیمت: ........ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلــــد اول، بخـــــش اول

قیمت: ۲۹۰۰۰ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلـــــد پنجم، بخـــش دوم

قیمت: ۱۲۰۰۰ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلـــــد پنجم، بخـــش اول

قیمت: ۱۲۰۰۰ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلـــــد چهارم، بخـــــش دوم

قیمت: ........ تومان

دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان

 جلــــد چهارم، بخـــــش اول

قیمت: ۲۹۰۰۰ تومان

تاریخ دندان‌پزشکی جهان

قیمت: ۲۹۰۰۰ تومان

دکتر حسین تجدد

عشق و علاقه‌ی دکتر تجدد به وطن
ایران‌شناسی باید از خانواده‌ها، از دامان پدر و مادر، در مهدکودک، در کودکستان آغاز شود، سپس در دبستان و دبیرستان و دانشگاه ادامه یابد و آموزگاران، دبیران و استادان مهم‌ترین نقش را در آموزش‌وپرورش جوانان ایفا نمایند. امیدوارم و آرزو می‌کنم در هرکجای جهان که تحصیل می‌کنند شیفته و فریفته میهنشان و سرزمین آبا و اجدادی‌شان باشند و در کشورشان بمانند و به ملت ایران خدمت کنند.
ادامه‌ی مطلب

کتاب ویژه

مقدمه‌ای از پرفسور سید حسن امین 

بر دایره‌المعارف ده‌هزار سال پزشکی در پنج قاره‌ی جهان؛ نوشته‌ی دکتر حسین تجدد

پروفسور سید حسن امین
سرپرست علمی دایره‌المعارف ایران‌شناسی
استاد پیشین دانشگاه گلاسگو کالیدونیا
دایره‌المعارف حجیم و پروپیمان چند جلدی حاضر به حقیقت دایره‌المعارف تاریخ پزشکی ایران و جهان است. این تألیف شریف محصول سالها پژوهش و تحقیق عمیق وسیله دانشمند ارجمند جناب آقای دکتر حسین تجدد از فرهیختگان جامعه پزشکی میباشد؛ و برای من اسباب سرافرازی و مباهات است که به‌اختصار کلمه‌ای چند مقدمه‌وار بر این کتاب قلمی‌کنم.
دانش پزشکی ملتهای باستان به‌ویژه مردم ایران، یونان، بین‌النهرین، هند، مصر و چین دارای پیشینهای چندین هزاره ساله است. چینیها و ژاپنی‌ها از لااقل سههزار سال پیش از میلاد، باغ‌ها و مزارع ویژه‌ای برای پرورش گیاهان دارویی داشته‌اند؛ چنان‌که در کتاب معروف پن تسائو Pen Tsao (ساختهی ۲۷۰۰ ق. م) نام بیش از ۱۸۹۲ «نسخه» شامل داروهای گیاهی، حیوانی و معدنی برای معالجهی بیماریهای مختلف ذکر شده است.
طب نزد مردم هند، کلده، بابل، یونان، مصر ایران و کشورهای عربی هم سابقه‌ای چند هزارساله دارد. تفاوت طب هندی و یونانی در این است که در هند، معالجات طبی توأم با اوراد و عزایم و جادو بود اما در یونان، طب اول بر اساس استقراء و تجربه و سپس بر پایهی استدلال عقلانی پیش رفت.
در اساطیر یونان، اولین طبیب اسقلیتوس (پسر آپولن) است که به قول اطبای قدیم مسلمان، شاگرد ادریس پیامبر بوده است. در بابل در قانون نامهی حمورابی (۲۱۲۳- ۲۰۸۱ ق.م) که اقتباسی از قوانین مصوب دُنگی پادشاه اور (درحدود ۲۲۰۰ ق.م) است، اصل مسئولیت مدنی پزشکان و جراحان و مجازاتهای سخت متخلفان، مدون است در کشفیات شهر سوخته در سیستان نیز شواهدی از جراحیهای پیشرفته پیدا شده است.
نامدارترین پزشکان عهد باستان، بقراط (۴۶۰- ۳۷۷ ق.م) و جالینوس (۲۰۱- ۱۳۱ ق.م) اند. اهمیت بقراط در این است که به‌طور کامل طب را از جادو جدا کرد و اصول بهداشت و درمان را بر پایهی تجربههای بالینی و آزمون‌وخطا در ممارست در مداوای بیماران در کتابهای خود تدوین نمود. اولین آثار پزشکی مکتوب که خالی از سحر و جادو در یونان به کتابت درآمد، توسط فیثاغورث تحریر شد. سپس بطلمیوس در اسکندریه، مدرسهای ویژه برای تربیت پزشکان ایجاد کرد.
کهن‌ترین آگاهیهای ثبت شده در جهان در ارتباط با مصرف گیاهان دارویی، پس از چین (در ۲۷۰۰ ق.م) به مصر برمی‌گردد. در عصر ساختمان اهرام مصر (۲۱۰۰- ۲۶۰۰ ق.م) برابر اسناد به‌دست‌آمده از پیاز و سیر به‌مثابه‌ی قاتق خوراک هزاران کارگر در ساخت‌وساز اهرام استفاده میشده و گیاهان طبی نیز برای درمان بیماریهای کارگران مصرف میشده است.
مصریها در سدههای بعدی برای مومیایی کردن اجساد فراعنه و بزرگان دیگر خود، محصولاتی مانند دارچین را از چین و جنوب شرقی آسیا به مصر وارد میکردند و برابر باورهای دینی خودشان برای آرام نگه‌داشتن خدای مرگ و محافظت اجساد مردگان بااهمیت و جلوگیری از فساد آن‌ها در طول زمان، آن داروهای گیاهی را برای مومیایی کردن اجساد به کار میبردند. به‌این‌ترتیب که پس از خالی کردن قسمت داخلی بدن و خشک و پاک کردن آن، داخل بدن را از گیاهان معطر مانند زیره و بادیان و مرزنجوش و دارچین و نظایر آن پر میکردند.
در ایران از روزگاران کهن یعنی دست کم از ده هزار سال پیش، استفاده از داروهای گیاهی مسبوق به سابقه است. برای مثال، در دوران هخامنشیان (۶۴۵- ۳۲۱ ق.م) طب گیاهی در ایران گسترش چشمگیری داشته و اضافه بر تجربیاتی که در سرزمینهای پارس وجود داشته است. از دست‌یافته‌های یونانی نیز استفاده میشده است و حتی در آن دوران طبقات اطبا نامهای خاصی داشتند: از جمله، عنوان «پزشک» برای طبیب عمومی و «کارکرد پزشک» برای جراح معمول بود.
در دورهی ساسانیان (۲۲۴- ۶۴۲ ق)، علم و حرفهی طبابت در ایران گسترش فراوان یافت و دانشگاه و بیمارستان معروف جندی‌شاپور با استادان متخصص در فن پزشکی بسیار رونق گرفت. در این دوره حکمای معروف مانند جبرئیل (بزرگ اطبای جندی‌شاپور) و بروزیهی طبیب (حکیم معروف که کتب حکمای هندی را ترجمه کرده است)، به خدمات مهمی دست زدند، چنان‌که در مقدمه کلیله‌ودمنه در باب «برزویهی طبیب» آمده است:
«چنین گویند برزویهی طبیب، مقدم اطبای پارس… که چون سال عمر به هفت رسید، مرا بر خواندن علم طب تحریض نمودند… بدان صنعت شهرتی تمام یافتم و در معالجهی بیماران متهدّی شدم… علم طب نزدیک همهی خردمندان و در تمامی دینها ستوده است و در کتب طب آوردهاند که فاضل‌ترین اطبا آن است که بر علاج از جهت ثواب آخرت مواظبت کند…» (کلیله‌ودمنه، چاپ عبدالعظیم قریب، تهران مؤسسهی مطبوعاتی فراهانی، ص ۴۶)
معروفترین پزشک ایرانی پس از اسلام محمد زکریای رازی (وفات حدود ۳۲۰ ق/ ۹۲۵ م) که در اروپا به «رازس» معروف است. رازی، رئیس مرکز طبی بغداد قریب بیش از صد جلد کتاب و رساله نظیر حاوی، منصوری، طب‌الملوکی و رسالهی آبله و سرخک نوشته است و از جمله کتابی به نام تشریح الموتی (= کالبدشکافی) دارد که گویا ترجمهی کتاب لوکیس افکتیس Locis Affectis آسیب‌شناسی تألیف جالینوس باشد.
پس از رازی، مشهورترین پزشک ایرانی، ابن سینا (وفات ۴۲۸ ق / ۱۰۳۶ م) است که کتاب معروف قانون او قرن‌ها در محافل علمی دنیا مطرح و مطمح نظر بوده و در دانشگاههای اروپا تدریس میشده است. در زمان لویی یازدهم در فرانسه، انجمن طبی پاریس کتابهای محمد زکریای رازی و ابن سینا را به لاتین ترجمه کرده است و این دو کتاب در دانشگاه پاریس تدریس میشده است.
کهنترین دارونامهی فارسی (شامل طبایع و خواص ۵۵۴ مادهی دارویی و خوراکی)، کتاب معروف الابنیه عن الحقایق الادویه تألیف ابومنصور موفق بن علی الهروی (زنده در سدهی چهارم هجری) است. دیگر از کتابهای پزشکی به زبان فارسی، کتاب هدایۀالمتعلمین است که مؤلف آن از شاگرد شاگردان محمد زکریای رازی بوده است.
فهرست اختصاری دیگر کتابهای طب سنتی چنین است:
نورالعیون در کحالی تألیف ابوروح محمد بن منصور بن ابی‌عبدالله گرگانی که در سال ۴۸۰ هجری تألیف شده است.
ذخیرهی خوارزمشاهی تألیف سید اسماعیل جرجانی در سال ۵۰۴ هجری که در ده کتاب در مباحث مختلف نوشته شده است.
مفتاح الطب تألیف ابن هندو (از دانشمندان نیمهی دوم قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری) که آن را دکتر مهدی محقق چاپ کرده است.
کلیات سموم و تریاق تألیف ابن مرشد قرطبی.
جامع المفردات الادویه یا مفردات ابن بیطار تألیف ضیاءالدین عبدالله ابن احمد مالقی اندلسی معروف به ابن بیطار (وفات ۶۴۶ هجری قمری) که از اهالی مالاگا Malaga جزیره‌ای متعلق به اسپانیاست. این کتاب که از کتب معتبر طب سنتی ست، توسط جمال‌الدین ابوالفضل محمد بن مکرم الانصاری (وفات ۷۱۱ ق) به ترکی ترجمه شده است.
کتاب مالایسع الطبیب جهله یا مالا یسمع الطبیب جهله (ساختهی ۷۱۱ ق) تألیف یوسف بن اسماعیل خوش شافعی معروف به ابن الکبیر که به جامع بعدادی نیز مشهور است.
این کتاب؛ تلخیص مفردات ابن بیطار است.
اختیارات بدیعی فی الادویه المفرده و المرکبه تألیف علی بن حسین انصاری؛ ساختهی ۷۷۰ ق که قسمت مفرداتش به همت دکتر محمدتقی میر در ۱۳۷۱ منتشر شده استو
تحفهی حکیم مؤمن، تألیف محمد مؤمن بن میرزا محمد زمان تنکابنی، حکیم‌باشی شاه سلیمان صفوی.
تذکرهی اولی الالباب یا تذکرهی انطاکی، تألیف شیخ داود بن عمر انطاکی (وفات بین سالهای ۱۰۰۸ – ۱۰۰۵ ق)
کتاب قرابادین کبیر، تألیف سید محمدحسین بن سید محمدهادی عقیلی علوی خراسانی شیرازی مخاطب به «معتمدالملوک» (مؤلف خلاصۀ الحکۀ) شامل مخزن الادویه و مجمع الجوامع و ذخایر التراکیب که در سالهای ۸۵- ۱۱۸۳ هجری قمری تألیف شده است.
با چنین پیشینهای که به کلیات قضیه بسنده کردیم، کتاب ارزشمند حاضر تفصیل این مطالب کلی و مجمل است؛ که بی-گمان اهالی تحقیق و پژوهش را در زمینه تاریخ علم و تمدن به‌طور عام و تاریخ پزشکی به‌طور خاص مفید فوائد بسیار خواهد بود؛ و اطمینان دارم که پژوهشگران میتوانند از این کتاب مستطاب به‌عنوان یک مرجع علمی جدی بهرهمند شود؛ و از این رهگذر نشر اثر حاضر موفقیت فوق‌العادهای برای مؤلف دانشمند جناب آقای دکتر تجدد به‌حساب میآید.
سید حسن امین